اگر پس از یک سال رابطه منظم و بدون پیشگیری بارداری رخ نداده باشد (و در زنان بالای ۳۵ سال پس از شش ماه)، موضوع از نظر پزشکی در محدوده ناباروری قرار می‌گیرد و نیاز به ارزیابی تخصصی دارد. درمان ناباروری یک روند ساده و یک مرحله ای نیست؛ بلکه فرآیندی تحلیلی است که با تشخیص دقیق شروع می‌شود و بر اساس علت زمینه ای، سن زن، وضعیت اسپرم و شرایط رحم ادامه پیدا می‌کند.

تعریف ناباروری و انواع آن

ناباروری به ناتوانی در باردار شدن پس از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون استفاده از روش جلوگیری گفته می‌شود. در زنان بالای ۳۵ سال این بازه به ۶ ماه کاهش می‌یابد، زیرا کاهش تدریجی کیفیت تخمک می‌تواند زمان طلایی درمان را محدود کند. ناباروری به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

• ناباروری اولیه: تاکنون بارداری رخ نداده است.
• ناباروری ثانویه: فرد سابقه بارداری داشته اما اکنون قادر به باردار شدن نیست.

از نظر علمی، حدود ۴۰ درصد موارد مربوط به عامل زنانه، ۴۰ درصد مربوط به عامل مردانه و حدود ۲۰ درصد ترکیبی یا بدون علت مشخص است. این آمار نشان می‌دهد بررسی همزمان زوجین یک اصل ضروری در تشخیص است.

مراحل تشخیص ناباروری

تشخیص ناباروری فقط انجام چند آزمایش پراکنده نیست؛ بلکه یک فرآیند تحلیلی است که به پزشک کمک می‌کند بفهمد در کدام بخش از مسیر بارداری اختلال ایجاد شده است. بارداری طبیعی چهار مرحله اصلی دارد: تخمک گذاری، رسیدن اسپرم به تخمک، لقاح و لانه گزینی در رحم. هر اختلالی در این زنجیره می‌تواند باعث ناباروری شود.

ارزیابی زنان

در زنان سه محور اصلی بررسی می‌شود: عملکرد تخمدان، وضعیت رحم و باز بودن لوله ها.

۱. بررسی عملکرد تخمدان

آزمایش های هورمونی اطلاعات مهمی درباره توانایی تخمدان در تولید تخمک ارائه می‌دهند:

• AMH نشان می‌دهد ذخیره تخمدان در چه سطحی قرار دارد. مقدار پایین می‌تواند نشانه کاهش تعداد تخمک های باقیمانده باشد.
• FSH و LH وضعیت ارتباط مغز و تخمدان را مشخص می‌کنند. افزایش غیرطبیعی FSH ممکن است نشان دهنده کاهش عملکرد تخمدان باشد.
• هورمون تیروئید و پرولاکتین در صورت اختلال می‌توانند چرخه قاعدگی و تخمک گذاری را برهم بزنند.

۲. بررسی ساختار رحم و تخمدان

سونوگرافی واژینال برای ارزیابی تعداد فولیکول ها، ضخامت آندومتر، وجود کیست، فیبروم یا ناهنجاری های ساختاری انجام می‌شود. محیط داخلی رحم باید برای لانه گزینی جنین مناسب باشد.

۳. بررسی باز بودن لوله های فالوپ

عکس رنگی رحم (HSG) مشخص می‌کند آیا لوله ها باز هستند یا خیر. اگر لوله ها مسدود باشند، حتی در صورت تخمک گذاری طبیعی، بارداری به شکل طبیعی رخ نخواهد داد.

ارزیابی مردان

در مردان تمرکز اصلی بر کیفیت اسپرم است، زیرا لقاح بدون اسپرم سالم امکان پذیر نیست. آنالیز اسپرم چند شاخص مهم را بررسی می‌کند:

• تعداد اسپرم در هر میلی لیتر
• میزان تحرک اسپرم ها
• درصد اسپرم های با شکل طبیعی

کاهش در هر یک از این شاخص ها می‌تواند احتمال لقاح را کاهش دهد. در موارد شدید، ممکن است نیاز به روش های کمک باروری پیشرفته تر باشد. در برخی موارد خاص، بررسی های تکمیلی مانند آزمایش های ژنتیکی یا ارزیابی هورمونی مردان نیز انجام می‌شود.

علت های شایع ناباروری

ناباروری معمولاً نتیجه یک اختلال واحد نیست، بلکه حاصل برهم خوردن تعادل در یکی از مراحل تولید تخمک، انتقال آن، لقاح یا لانه گزینی است. شناخت دقیق علت، مسیر درمان را کوتاه تر و هدفمندتر می‌کند.

اختلال تخمک گذاری

در این وضعیت تخمک به صورت منظم آزاد نمی شود یا کیفیت آن مناسب نیست. بدون تخمک گذاری منظم، حتی در صورت سلامت اسپرم، احتمال بارداری به شدت کاهش می‌یابد. در بسیاری از موارد، درمان دارویی می‌تواند چرخه تخمک گذاری را منظم کند.

کاهش ذخیره تخمدان

ذخیره تخمدان به تعداد و کیفیت تخمک های باقی مانده اشاره دارد. با افزایش سن، به ویژه پس از ۳۵ سالگی، این ذخیره به صورت تدریجی کاهش می‌یابد و بعد از ۴۰ سالگی این افت سرعت بیشتری پیدا می‌کند. کاهش ذخیره تخمدان می‌تواند باعث کاهش پاسخ به داروهای تحریک تخمک گذاری و کاهش احتمال بارداری طبیعی شود.

انسداد لوله های رحمی

لوله های فالوپ مسیر رسیدن اسپرم به تخمک هستند. اگر این مسیر به دلیل عفونت های قبلی، جراحی های لگنی یا چسبندگی ها مسدود شود، لقاح طبیعی رخ نمی دهد؛ حتی اگر تخمک گذاری و کیفیت اسپرم طبیعی باشد

اندومتریوز

در اندومتریوز، بافت داخلی رحم خارج از محل طبیعی خود رشد می‌کند و باعث التهاب مزمن در لگن می‌شود. این التهاب می‌تواند عملکرد تخمدان، کیفیت تخمک و حتی لانه گزینی جنین را تحت تأثیر قرار دهد. شدت بیماری نقش مهمی در میزان تأثیر آن بر باروری دارد.

مشکلات اسپرم

کیفیت اسپرم شامل تعداد، تحرک و شکل طبیعی آن است. کاهش تحرک، افزایش اسپرم های با شکل غیرطبیعی یا تعداد پایین می‌تواند احتمال لقاح را کاهش دهد. سن مرد، مصرف سیگار، چاقی و برخی بیماری ها می‌توانند کیفیت اسپرم را تحت تأثیر قرار دهند.

ناباروری بدون علت مشخص

در برخی زوج ها تمام آزمایش های استاندارد طبیعی است اما بارداری رخ نمی دهد. این وضعیت به عنوان ناباروری بدون علت مشخص شناخته می‌شود.

روش های درمان ناباروری

انتخاب روش درمان ناباروری یک تصمیم تصادفی یا سلیقه ای نیست؛ بلکه بر اساس سه عامل اصلی انجام می‌شود: سن زن، علت ناباروری و مدت زمان تلاش ناموفق برای بارداری. درمان معمولاً به صورت پله ای پیش می‌رود؛ یعنی از روش های کم تهاجمی تر آغاز می‌شود و در صورت عدم موفقیت به مراحل پیشرفته تر می‌رسد.

اصلاح سبک زندگی و مداخلات پایه

در برخی موارد، ناباروری ناشی از برهم خوردن تعادل هورمونی یا متابولیک است. اضافه وزن می‌تواند مقاومت به انسولین و اختلال تخمک گذاری ایجاد کند، در حالی که کمبود شدید وزن نیز چرخه قاعدگی را مختل می‌کند. اصلاح وزن، تنظیم قند خون، درمان اختلالات تیروئید و قطع مصرف سیگار می‌تواند به بازگشت تخمک گذاری طبیعی کمک کند.

درمان دارویی تحریک تخمک گذاری

اگر مشکل اصلی، اختلال در آزادسازی تخمک باشد، داروهای تحریک تخمک گذاری تجویز می‌شوند. هدف این درمان، ایجاد یک یا چند فولیکول بالغ در هر سیکل است. در این مرحله پایش سونوگرافیک اهمیت زیادی دارد تا از تحریک بیش از حد تخمدان جلوگیری شود.

IUI یا تلقیح داخل رحمی

در این روش، اسپرم پس از شستشو و آماده سازی آزمایشگاهی، در زمان دقیق تخمک گذاری داخل رحم قرار داده می‌شود. هدف این کار، کوتاه کردن مسیر رسیدن اسپرم به تخمک و افزایش احتمال لقاح است. IUI زمانی پیشنهاد می‌شود که:

• اختلال خفیف تا متوسط در کیفیت اسپرم وجود داشته باشد
• مشکل تخمک گذاری کنترل شده باشد
• ناباروری بدون علت مشخص تشخیص داده شود

IUI معمولاً در چند سیکل متوالی انجام می‌شود. برخی زوج ها در یکی از سیکل های ابتدایی به بارداری می‌رسند، اما در صورت عدم موفقیت پس از چند مرحله، برنامه درمانی بازبینی شده و روش های پیشرفته تر بررسی می‌شوند.

IVF یا لقاح خارج رحمی

IVF زمانی مطرح می‌شود که احتمال موفقیت روش های ساده پایین باشد؛ مانند:

• انسداد دوطرفه لوله ها
• کاهش شدید کیفیت اسپرم
• کاهش قابل توجه ذخیره تخمدان
• شکست چند سیکل IUI

در این روش، تخمدان ها با دارو تحریک می‌شوند تا چند تخمک بالغ تولید کنند. تخمک ها در محیط آزمایشگاه با اسپرم ترکیب می‌شوند و پس از تشکیل جنین، یک یا چند جنین به رحم منتقل می‌شود. IVF  کنترل بیشتری بر فرآیند لقاح ایجاد می‌کند و در بسیاری از موارد شانس موفقیت بالاتری نسبت به روش های ساده تر دارد، به ویژه در شرایطی که مشکل ساختاری وجود دارد.

مقایسه IUI و IVF

IUI و IVF دو سطح متفاوت از درمان ناباروری هستند. IUI روشی کم تهاجمی تر است که در مشکلات خفیف اسپرم یا اختلالات قابل کنترل تخمک گذاری استفاده می‌شود و لقاح داخل بدن انجام می‌گیرد. در مقابل، در عمل ای وی اف لقاح در آزمایشگاه انجام می‌شود و کنترل بیشتری بر کیفیت تخمک، اسپرم و جنین وجود دارد؛ به همین دلیل در مشکلات شدیدتر مانند انسداد لوله ها یا اختلال شدید اسپرم کاربرد بیشتری دارد. انتخاب روش باید بر اساس سن، علت ناباروری و نتایج آزمایش ها انجام شود.

جمع بندی

درمان ناباروری یک فرآیند مرحله ای و تحلیلی است که از تشخیص دقیق آغاز می‌شود و بر اساس سن، علت مشکل و شرایط هر دو زوج ادامه پیدا می‌کند. هیچ روش ثابتی برای همه افراد وجود ندارد؛ برخی با اصلاح سبک زندگی و دارودرمانی باردار می‌شوند، برخی به IUI نیاز دارند و در موارد پیچیده تر IVF بهترین انتخاب است. آنچه اهمیت دارد، شناخت درست علت ناباروری، اقدام در زمان مناسب و انتخاب روش درمانی متناسب با شرایط فردی است. هرچه ارزیابی زودتر و علمی تر انجام شود، شانس موفقیت بالاتر خواهد بود و از اتلاف زمان و هزینه جلوگیری می‌شود